जेएनएन, नागपूर: भारतीय इतिहासात छत्रपती शिवाजी महाराज यांचे नाव स्वराज्याचे संस्थापक म्हणून अजरामर आहे. मात्र, शिवरायांच्या या महान कार्यामागे ज्या व्यक्तिमत्त्वाचा सर्वाधिक प्रभाव होता, त्या म्हणजे राजमाता जिजाऊ. शिवाजी महाराजांच्या मनात स्वराज्याची प्रेरणा जागवणे, त्यांच्यामध्ये राष्ट्रप्रेम, न्यायप्रियता आणि अन्यायाविरुद्ध लढण्याची जिद्द निर्माण करणे, हे जिजाऊंचे सर्वात मोठे योगदान मानले जाते.
अस्थिर राजकीय परिस्थितीत स्वराज्याची बीजे
जिजाबाईंच्या काळात दख्खनमध्ये आदिलशाही, निजामशाही आणि मुघल सत्तांचे वर्चस्व होते. सततची युद्धे, अन्यायकारक कारभार आणि प्रजेवर होणारे अत्याचार यामुळे जनजीवन अस्थिर झाले होते. या परिस्थितीने व्यथित झालेल्या जिजाऊंनी आपल्या मुलाने प्रजेच्या कल्याणासाठी स्वतंत्र आणि न्यायाधिष्ठित राज्य निर्माण करावे, असे स्वप्न पाहिले.
संस्कारातून दिली स्वराज्याची प्रेरणा
बालपणी जिजाऊ शिवाजी महाराजांना रामायण, महाभारत तसेच भारतीय इतिहासातील शूर आणि आदर्श राजांच्या कथा सांगत असत. प्रभू श्रीराम, श्रीकृष्ण आणि अन्य पराक्रमी वीरांच्या चरित्रातून त्यांनी शिवरायांच्या मनात धर्मनिष्ठा, न्यायबुद्धी, स्वाभिमान आणि पराक्रमाची भावना रुजवली.
या कथांमधून शिवरायांना अन्यायाविरुद्ध संघर्ष करण्याची, दुर्बलांचे संरक्षण करण्याची आणि समाजहिताला सर्वोच्च मानण्याची प्रेरणा मिळाली. पुढे हाच विचार हिंदवी स्वराज्याच्या संकल्पनेचा पाया ठरला.
पुण्याच्या जहागिरीतून घडले नेतृत्व
शहाजीराजांनी पुण्याची जहागीर जिजाबाई आणि बाल शिवाजी यांच्या स्वाधीन केली. त्या वेळी पुणे परिसर युद्धांमुळे मोठ्या प्रमाणात उद्ध्वस्त झाला होता. जिजाऊंनी शेतीला प्रोत्साहन दिले, लोकांमध्ये सुरक्षिततेची भावना निर्माण केली आणि न्यायपूर्ण प्रशासन उभे करण्याचा प्रयत्न केला.
शिवाजी महाराजांनी हे सर्व जवळून पाहिले. प्रजेच्या हिताला प्राधान्य देणारा, न्यायाने राज्य करणारा आणि लोकांचा विश्वास जपणारा शासक कसा असावा, याचे धडे त्यांना याच काळात मिळाले.
स्वाभिमान आणि स्वातंत्र्याची जाणीव
जिजाऊंनी शिवरायांना परकीय सत्तांच्या अन्यायाची जाणीव करून दिली. आपल्या भूमीवर, आपल्या लोकांसाठी आणि त्यांच्या हितासाठी स्वतंत्र राज्य असणे आवश्यक आहे, हा विचार त्यांनी शिवरायांच्या मनात दृढ केला. याच प्रेरणेतून स्वराज्य स्थापनेचा संकल्प आकार घेत गेला.
संस्कारातून घडला आदर्श शासक
जिजाऊंनी शिवरायांना केवळ शौर्याचे नव्हे, तर संयम, न्याय, स्त्रियांचा सन्मान, सर्वधर्मसमभाव आणि लोककल्याणकारी शासनाचेही धडे दिले. त्यामुळे शिवाजी महाराज केवळ पराक्रमी योद्धे म्हणून नव्हे, तर दूरदर्शी आणि आदर्श शासक म्हणून घडले.
राजमाता जिजाऊ यांनी स्वतः रणांगण गाजवले नसले, तरी आपल्या संस्कारांच्या आणि दूरदृष्टीच्या बळावर त्यांनी इतिहास घडवणारा राजा घडवला. शिवाजी महाराजांच्या मनात स्वराज्याची ज्योत प्रज्वलित करून तिला योग्य दिशा देण्याचे महान कार्य त्यांनी केले. म्हणूनच जिजाऊंना 'स्वराज्याची जननी' म्हणून गौरवले जाते. हिंदवी स्वराज्याच्या स्थापनेत शिवरायांइतकाच जिजाऊंचाही प्रेरणादायी वाटा असल्याचे इतिहास साक्ष देतो.
